Een korte geschiedenis van erotische kunst, van Pompeii tot Instagram

Pompeii en het Geheime Kabinet

Toen opgravers in de achttiende eeuw bij Pompeii en Herculaneum aankwamen, vonden ze overal erotische beelden, en niet op de plekken die een moderne bezoeker zou verwachten. Ze zaten op de muren van gewone huizen, in tuinen, op lampen en op drinkgerei, naast al het andere dat een huishouden bezat.

De achttiende eeuw had geen manier om dit te rubriceren. De voorwerpen werden naar Napels gebracht, en in 1819 liet de Bourbonse prins Frans, later koning der Beide Siciliën, ze bijeenbrengen in één afgesloten kamer in het koninklijk museum: het Gabinetto Segreto, het Geheime Kabinet. Toegang ging met schriftelijke toestemming en was, in de woorden van die tijd, beperkt tot personen van rijpere leeftijd en bekende zeden.

De kamer bleef het grootste deel van de twee eeuwen daarna dicht. Hij ging in 2000 open voor het brede publiek, en sinds 2005 staat de collectie permanent tentoongesteld in een eigen zaal in het Nationaal Archeologisch Museum van Napels. Tweeduizend jaar oud, en het duurde tot het millennium voordat hij aan een muur hing waar iedereen langs kon lopen.

Shunga in Edo-Japan

Het Europese verhaal is niet het enige verhaal, en het Japanse loopt anders. Shunga, erotische houtsneden en schilderingen, werden tijdens de Edo-periode in enorme aantallen gemaakt door dezelfde kunstenaars die al het andere maakten. Utamaro maakte shunga. Hokusai ook, wiens Dream of the Fisherman's Wife uit 1814 stamt en vermoedelijk het meest gereproduceerde Japanse beeld in zijn soort is.

Dit was geen specialistische handel. Shunga circuleerde breed, was in bezit van mannen en vrouwen, en werd met hetzelfde vakmanschap en op dezelfde persen gedrukt als landschappen en acteursportretten. Toen verboden de Kyoho-hervormingen van 1722 erotische boeken volledig, en de productie ging er ongestoord mee door, ongesigneerd en ongedateerd, nog anderhalve eeuw.

Het nawerk is het interessante deel. Shunga was in Japan zelf decennialang grotendeels niet te tonen. Het British Museum bracht in 2013 een grote tentoonstelling; Japans eigen eerste grote publieke shunga-tentoonstelling volgde in 2015 in het Eisei Bunko Museum in Tokio. Het werk kwam als laatste thuis.

Mythologie als vergunning

Renaissance- en barok-Europa loste het probleem op een derde manier op. In plaats van het beeld op te sluiten, gaf het het beeld een alibi.

Een naakte vrouw was toelaatbaar als ze Venus was, of Danaë, of Susanna verrast in het bad. Het onderwerp kwam met een klassiek of bijbels label eraan, de opdrachtgever kreeg het schilderij dat hij wilde, en iedereen kwam overeen het over de mythologie te hebben. Titiaans Venus of Urbino uit 1538 hangt in de Uffizi; Velázquez' Rokeby Venus hangt in de National Gallery in Londen.

Het alibi werkte eeuwenlang en het had een grens, die Manet in 1865 vond. Olympia is dezelfde liggende figuur in dezelfde houding, maar ze is niemand uit de mythologie, ze is een Parisienne, en ze kijkt recht uit het doek terug. Het schandaal was niet de naaktheid. Parijs had een grote hoeveelheid verf aan naaktheid gewijd zien worden. Het was het ontbrekende label.

Courbet, en het paneel voor het schilderij

In 1866 schilderde Gustave Courbet L'Origine du monde voor een particuliere opdrachtgever, de Ottomaanse diplomaat Khalil Bey. Het is een close-up van het lichaam van een vrouw, met volledige ernst geschilderd en zonder ergens in het kader een mythologisch excuus.

Ruim een eeuw lang was hij feitelijk onzichtbaar. Hij ging van de ene particuliere eigenaar naar de andere; de psychoanalyticus Jacques Lacan, die hem vanaf medio jaren vijftig bezat, hield hem achter een schuivend houten paneel met een ander schilderij aan de voorkant. Je moest hem met opzet gewezen worden.

Hij kwam in 1995 in de Franse nationale collecties en hangt in het Musée d'Orsay. Het schilderij veranderde niet. De kamer wel.

Schiele, en de tekening die in de rechtszaal verbrandde

Egon Schiele werd in 1912 in het Oostenrijkse Neulengbach gearresteerd en zat vierentwintig dagen vast. Op de zitting verbrandde de rechter een van zijn tekeningen voor zijn ogen.

Het is de moeite waard precies te zijn over wat er gebeurde, want de zaak wordt vaak als pure censuur verteld en het is rommeliger dan dat. De ernstigste beschuldigingen werden ingetrokken; de veroordeling die overbleef was voor het tentoonstellen van erotische tekeningen waar kinderen ze konden zien. Wat van de episode overblijft, is het beeld van een rechter die een blad papier bij een kaars houdt, en dat is de meest letterlijke versie van de afgesloten kamer in deze hele geschiedenis.

Schiele stierf in 1918, achtentwintig jaar oud. Wenen heeft nu een museum dat in belangrijke mate om zijn werk heen gebouwd is, en de tekeningen die eens bewijsstuk waren, zijn de stukken waar mensen voor in de rij staan.

Het postkantoor

De negentiende eeuw industrialiseerde het beeld, en de reactie was geen afgesloten kamer maar een bezorgverbod.

Fotografie maakte erotische beelden goedkoop, draagbaar en, voor het eerst, in massa geproduceerd. De wetgeving volgde de techniek nauwgezet: de Britse Obscene Publications Act van 1857 gaf rechters de bevoegdheid materiaal te laten vernietigen, en de Amerikaanse Comstock Act van 1873 maakte het een federaal misdrijf om obsceen materiaal per post te versturen. De blanco bruine envelop is een stuk postrecht, geen grap.

Er gebeurde op datzelfde moment nog iets, en dat bepaalt het debat nog steeds. Zodra een beeld bij duizenden gemaakt kon worden, werd goedkoopte een bewijs tegen dat beeld. De gravure in de map van een heer en de foto in een blanco envelop konden hetzelfde tonen; maar één van de twee was een schandaal, en het verschil was de oplage.

Het moderatiebeleid

De kamer is nu een set regels die door software gehandhaafd worden, geschreven door bedrijven, toegepast op een schaal waar geen enkele museumdirecteur ooit over hoefde na te denken.

De voorbeelden zijn bijna te netjes. In 2011 blokkeerde Facebook het account van een Franse gebruiker die het schilderij van Courbet had geplaatst; hij sleepte het bedrijf voor de rechter in Parijs en de zaak liep zeven jaar. Tumblr verbood in december 2018 alle inhoud voor volwassenen en verloor daarmee een aanzienlijk deel van zijn gebruikers. Campagnes tegen de ongelijke behandeling van vrouwelijke tepels lopen al meer dan tien jaar, en de regels zijn alleen aan de randen verschoven.

Wat werkelijk nieuw is, is niet de beperking maar de snelheid en het bereik. Het Geheime Kabinet vergde een koninklijk decreet en had één deur. Een classifier draait overal, meteen, en er is niemand om naar te schrijven. Wat niet veranderd is, is de vorm van het geheel: een categorie beeld, een instantie die beslist wie het ziet, en een net woord voor het besluit.

Dezelfde kamer, eeuw na eeuw

Lees de laatste kolom naar beneden. Dat is de werkelijke geschiedenis: geen reeks beelden, maar een reeks mensen die mochten beslissen.

Wat nooit veranderde

Drie dingen lopen er over de hele lengte door.

Het werk bleef gemaakt worden. Onder een verbod, onder een vergunning, onder een moderatiebeleid. Geen enkele periode in deze geschiedenis leverde er minder van op dan de vorige.

De beperking ging altijd over het publiek, niet over het object. Het Geheime Kabinet had geen bezwaar tegen de fresco's. Het had bezwaar tegen de verkeerde mensen die ernaar keken. Elke volgende versie van de regel heeft dezelfde structuur.

De categorie is instabiel, en hij beweegt in één richting. Courbet ging van een afgesloten paneel naar een nationaal museum. Schiele ging van bewijsstuk naar een rij bij de deur. Shunga ging van smokkelwaar naar het British Museum. Niets in deze geschiedenis is ooit lang de andere kant op gegaan.

En dat is nuttig om te weten als je voor een schilderij staat en je afvraagt of je het kunt ophangen. De schilderijen in deze serie zijn de huidige aflevering van een heel oud object: Veronika (American Girl) is één doek, van een vrouw met een naam, gemaakt naar een foto die ze zelf publiceerde. Het betoog over wat dat scheidt van het andere staat hier, en het is hetzelfde betoog dat de negentiende eeuw voerde.

Wat de categorie betekent nu hij hier is aangekomen, en wat hij je nog steeds niet vertelt over een bepaald werk, staat op wat erotische kunst is.

Vragen die mensen stellen

Heeft erotische kunst altijd bestaan?

Ja. Er zijn erotische muurschilderingen in gewone huizen in Pompeii, in massa geproduceerde shunga-prenten in Edo-Japan, en een doorlopende Europese traditie vanaf de renaissance. Wat van eeuw tot eeuw verschilt, is niet of het werk gemaakt wordt, maar wie het mag zien, en hoe die beperking heet.

Wat was het Geheime Kabinet in Napels?

Een afgesloten kamer in het koninklijk museum in Napels, in 1819 ingericht, met de erotische voorwerpen en muurschilderingen die bij Pompeii en Herculaneum opgegraven waren. Toegang ging uitsluitend met schriftelijke toestemming. Hij ging in 2000 open voor het brede publiek en de collectie staat nu permanent tentoongesteld in een eigen zaal.

Waarom tonen musea erotische kunst nu, terwijl ze hem eens opsloten?

Omdat het bezwaar nooit werkelijk tegen het werk gericht was. Het was gericht tegen bepaalde mensen die het zagen, en die oordelen schuiven. Courbet ging van achter een houten paneel naar het Musée d'Orsay, en Schiele van een rechtszaal naar een museum dat om zijn tekeningen heen gebouwd is. In deze geschiedenis is de categorie alleen ooit losser geworden.

Is erotische kunst hetzelfde als pornografie?

Nee, en hoe expliciet iets is, blijkt de minst bruikbare manier om ze van elkaar te onderscheiden. De vragen die wél werken, zijn waar het beeld voor is, of het onderwerp een bepaald persoon is, hoeveel er bestaan, en of het overleeft dat er herhaald naar gekeken wordt.